Wat zijn de gevolgen van de klimaatverandering voor de natuur?

Gepubliceerd op 23 mei 2019 19:25

We merken het in ons eigen land: de temperatuur stijgt en seizoenen veranderen. Hoe gaan planten en dieren daarmee om? En wat kan er met de natuur gebeuren als de klimaatverandering doorgaat? Gaat de opwarming ten koste van de aardse biodiversiteit?

Bioloog Arnold van Vliet van Wageningen University & Research geeft antwoord. Hij onderzoekt samen met andere wetenschappers en tienduizenden vrijwilligers de effecten van het veranderende klimaat op de natuur. Daarover schrijft Van Vliet op onder meer de populaire en door hem opgerichte natuursite Nature Today.

Zijn de effecten van klimaatverandering op de natuur al zichtbaar?

 

Van Vliet: Er zijn overal in de natuur grote en verontrustende veranderingen zichtbaar - in Nederland en wereldwijd. Of je nu kijkt naar vogels, zoogdieren, vissen, insecten of planten. Dat is in afgelegen natuurgebieden, maar ook gewoon in je eigen tuin en straat.

Een compleet overzicht van de gevolgen van klimaatverandering op de natuur is echter moeilijk te geven. Dat heeft verschillende oorzaken. Zo weten we niet precies hoeveel soorten er in totaal op aarde voorkomen. Er zijn 1,2 miljoen plant- en diersoorten beschreven, terwijl er naar schatting zo'n acht miljoen bestaan.

Het specifieke effect van klimaatverandering op de natuur is ook moeilijk te bepalen omdat er gelijktijdig veel andere bedreigingen zijn, zoals de vernietiging van natuurgebieden door ontbossing en overbevissing en de blootstelling aan gif en meststoffen uit de landbouw. De VN concludeerde afgelopen maandag dat door alle bedreigingen samen zo'n miljoen soortenmet uitsterven worden bedreigd. Ook in Nederland gaat het met veel dier- en plantensoorten zeer slecht. Er is zelfs geen land in Europa dat het slechter doet als het om de instandhouding van zogeheten natuurlijke habitattypen gaat.

Toch zijn allerlei effecten van klimaatverandering op de natuur goed zichtbaar.

Zo wordt het groeiseizoen in Nederland langer; het voorjaar begint gemiddeld drie weken eerder dan vijftig jaar geleden, en de herfst een week later. En door de zeer warme winters werden de afgelopen jaren rond Kerst honderden plantensoorten in bloei gezien.

En mondiaal leidt klimaatverandering al tot grootschalige sterfte als gevolg van toenemende natuurbranden en aantasting van koraal. Zo is in 2016 en 2017 de helft van het Australische Great Barrier Reef, een van de meest soortenrijke koraalriffen ter wereld, afgestorven door koraalverbleking, een effect van opwarmend oceaanwater. Zelfs als het lukt om de wereldgemiddelde temperatuurstijging tot 1,5 graad te beperken, zal de komende tientallen jaren tot 90 procent van de koralen wereldwijd verdwijnen, als een direct gevolg van klimaatverandering.

 
Volksverhuizing in Nederlandse natuur

In reactie op de temperatuurstijging van de afgelopen dertig jaar is er in Nederland ondertussen een ware volksverhuizing in de natuur gaande; er zijn honderden warmteminnende soorten uit warmere landen bijgekomen. Voorbeelden daarvan zijn de kleine zilverreiger, de Franse veldwesp, het mediterraan draaigatje, de eikenprocessierups, de walnootboorvlieg en gehoornde slijmvissen. Voor kouminnende soorten is de temperatuurstijging in dezelfde periode ongeveer tien keer te snel gegaan om zich te kunnen aanpassen. Veel nemen sterk in aantal af.

Met de verwachte toekomstige klimaatverandering wordt het nog ernstiger. Van twaalfhonderd Nederlandse planten (80 procent van de in ons land voorkomende soorten) is bepaald bij welke gemiddelde jaartemperatuur ze kunnen overleven. Voor zo'n honderd soorten is het nu eigenlijk al te warm geworden. En in het extreemste klimaatscenario van het KNMI, waarin het in Nederland zo'n 4 graden warmer wordt, zal het rond 2080 voor 40 procent van onze plantensoorten te warm zijn om te overleven.

Mondiaal is het niet anders. Een recente studie analyseerde 80.000 soorten planten, amfibieën, reptielen, vogels en zoogdieren in de 33 belangrijkste natuurgebieden op aarde. De conclusie is dat als de klimaatverandering in deze gebieden onbegrensd blijft, de helft van de planten- en diersoorten deze eeuw zal uitsterven vanwege de extreme klimaatomstandigheden. Er is voor deze soorten ook geen tijd en ruimte om zich naar geschikte gebieden te verplaatsen. De onderzoekers maken de kanttekening dat deze dramatische schatting waarschijnlijk nog te optimistisch is. Er is namelijk geen rekening gehouden met de invloed van toenemende weersextremen, veranderende interacties tussen soorten en andere menselijke invloeden op de natuur.

Er zijn dus nog steeds grote onzekerheden, maar zeker is dat klimaatverandering grote gevolgen heeft voor de natuur, en dat er zeer veel biodiversiteit verloren dreigt te gaan als de opwarming doorzet.

Hoe weten we dit eigenlijk?

Ondanks de complexiteit van de natuur weten we steeds meer over hoe dieren en planten reageren op allerlei bedreigingen. Daarbij speelt 'citizen science' een onmisbare rol: wereldwijd zijn er ontelbare vrijwilligers die natuurwaarnemingen doorgeven.

Nederland is met jaarlijks miljoenen waarnemingen direct uit 'het veld' een van de koplopers als het om citizen science gaat, ondersteund door een groot aantal experts en tientallen organisaties en websites als Waarneming.nl, Telmee.nl en Tuintelling.nl. Via de Natuurkalender en GrowApp van Nature Today registreren vrijwilligers en scholieren bijvoorbeeld de timing van jaarlijks terugkerende verschijnselen in de natuur - heel belangrijk voor klimaatonderzoek.

Die traditie van natuurwaarnemingen gaat in Nederland terug tot de negentiende eeuw, dankzij pioniers als Pieter Roelf Bos, de initiatiefnemer van de Bosatlas. In Zweden begon Anders Celsius er zelfs al in 1750 mee. Die waarnemingen vormen nu een onmisbare referentie om veranderingen in de gaten te houden.

Natuurlijk werken we tegenwoordig ook met heel andere methoden. Satellieten geven al tientallen jaren zeer gedetailleerdere informatie over het leven op het aardoppervlak. En met al deze data worden ecologische modellen gemaakt die zicht geven op de effecten van verschillende toekomstige klimaatscenario's.

 

Bron: www. nu.nl


«   »